Sıravi azərbaycanlının rüşvətə münasibəti aşağı-yuxarı belədir: rüşvət - əgər onu bizim ailənin bir üzvü alırsa, bərəkətdir, cəmiyyətin bir üzvü alırsa, cinayətdir!
Yəni rüşvətin bir üzü qeyri-leqaldırsa, bir üzü leqaldır. Bu leqallığın da müxtəlif tarixi səbəbləri olub hamişə.
Məsələn, Çar Rusiyası dağılmağa başladığı illərdə ölkədə hər 10 min vətəndaşa 12 min məmur düşürdü. Orta hesabla hər iki vətəndaşdan biri məmur idi. Məmurların sayının çox olması maaşların az olması ilə nəticələnmişdi. Rəqabət mühitini istehsaldan gələn gəlirlər deyil, büdcədən ayrılan pullar formalaşdırırdı. Üstəgəl, bu rəqabət də vətəndaşlar arasında deyil, məmurlar arasında gedirdi. Sağlam olmayan mühitdə sağ qalmaq üçün daha çox rüşvət almaq tələb olunurdu. Quru maaş məmurun vaxtsız ölümü demək idi. Hətta dövlətini sevən ən vicdanlı məmur belə bürokratik sistemdə duruş gətirmək üçün rüşvət almağa məhkum idi. Rüşvət ala bilməyən məmur özünü oblomovluğa vurmalıydı, yəni xəyallar aləmində yarıölü bir həyat yaşamalıydı.
Bu da çar Rusiyasını taleyini həll etdi. Bürokratik sağ qalma uğrunda mübarizə aparan məmurlar özləri sağ qaldılar, amma dövlətləri lappadan öldü.
Daha sonra başqa bir eybəcər dövlət sistemi quruldu ki, günümüz azərbaycanlısının məişət və dövlət əxalqını da o eybəcər sistem formalaşdırıb.
Totalitar sovet sistemində böyümüş müstəmləkə azərbaycanlısına dövləti qanuni yolla sevdirmək mümkün deyildi. Çünki qondarma sistem onda milli ruhunu, mentalitetini ifadə etməyən qanuna qarşı nifrət yaratmışdı. Qanundursa, deməli, özgə əmridir, onu pozmaq lazımdır! Dövləti sevməyin, onu özününkü hesab etməyin qeyri-qanuni yolları kəşf olunmalıydı.
Rüşvətxorluq dövləti sevməyin, dövləti özününkü hesab etməyin kəşf olunmuş yollarından biriyidi. Rüşvət təşkilatlanmağa başlayan, amma ideoloji-fəlsəfi əsası olmayan bir toplumu birləşdirən, bir-birinə bağlayan alternativ ideologiyadır, dindir. Hətta ideoloji bağ qaynağı olan həqiqi dinlər də nəzir, qurban anlayışları ilə rüşvətin gücündən toplumu tanrıya, ortaq dəyərə bağlamaq, bununla da birlik, həmrəylik ruhu yaratmaq üçün yararlanırlar.
Dövlət və məmur, məmur və vətəndaş arasında ideoloji bağ olmadıqda, yaxud zəif olduqda və ya çürüyüb sıradan çıxdıqda onlar bir-birilərinə qeyri-ideoloji yollarla, mafiya qanunları ilə, rüşvətlə və s. bağlanırlar. Rüşvətxorluğun yayıldığı ölkələrə baxdıqda bu ideoloji çatışmazlıq, ideoloji çürümə aydın görünür. Bunun millətin kimliyinə dəxli yoxdur. Ona görə Nobel ödüllü isveç iqtisadçısı Murdal Hunnar yazır ki, cənubi-Asiya ölkələrində rüşvətə qarşı mübarizə rüşvətxorluğu daha da alovlandırır.
Bu gün Azərbaycanda da işdən qovmalarla, həbs etmələrlə rüşvətin qarşısını almaq qeyri-mümkündür: çünki dövlətlə məmur, məmurla vətəndaş arasında ideoloji bağ zəifdir. Dövlət mexanizmi fəlsəfi-ideoloji əsaslar üzərində deyil, inzibati resurslar üzərində qurulub.
Bu cür dövlətə ən gözəl nümunə Teymur Ləngin Teymurilər dövlətidir. Teymurilər dövləti Teymurun polad qılıncına söykənirdi. Qılıncdan, yəni inzibati gücdən başqa heç bir ideoloji əsas yox idi. Və bu polad qılınc hürufilərin taxta qılıncından deyil, o taxta qılıncın arxasındakı ideoloji gücdən ehtiyat edirdi. Teymurun yolu nə tarixi babası Cingiz xanın yolu idi, nə mənəvi babası Məhəmməd peyğəmbərin. İdeoloji bağ olmadığından Teymur bürokratiyasında rüşvətxorluq qarşısıalınmaz hal almışdı. Hətta Teymurun ən sadiq vəzirlərindən biri olan Cəlalül-İslam divanda rüşvətxorluqda ittiham olunaraq dilənçilik etməklə cəzalandırıldı. Rüşvət almadığını sübut edə bilmədiyini görən möhtərəm vəzir divanda xəncərinı sıyırıb soxdu qarnına. Teymurun ürəyi dözmədi, rüşvətxor vəzirini al qanın içində əyalətlərdən birinə müdir təyin etdi. Cəlalül-islamın bu "bağışlanma fəndi” dəb halını aldı; sonrakı vəzirlər də rüşvət alır, divanda özlərini xəncərlə yortur və bağışlanaraq müdir təyin olunurdular.
Axırı nə oldu? Axırı o oldu ki, Teymur ölən kimi, Teymurilər dövləti də öldü.
Çıxış yolu yoxdurmu? Əlbəttə, var! Dövlətlə məmurun, məmurla vətəndaşın arasındakı ideoloji boşluğu gələcəyi çağıran ideallarla, ideyalarla doldurmaq.
Məsələn, yəhudilər dövlətçilik əxlaqının üstünü dinlə zirehlədilər. Almanlar bu boşluğu dövlət fəlsəfəsi ilə doldurdular, fransızlar dövləti məmura və vətəndaşa sosiol ideyalarla bağladılar, ingilislər iqtisadiyyatın siyasi əxlaq qaydalarını – utilitarizmi yaratdılar və s.
Aqşin Yenisey
